Editör

imam gazali hazretlerinin eserleri

26-05-2020 17:22:07

İmam Gazali Hazretlerinin Eserleri

 

İmam Gazali hazretleri İslam dünyasına yapmış olduğu hizmetler ve ehl-i sünnet çizgisinden çıkmayışı ile önemli şahsiyetlerden biridir. Yaşadığı dönemi başarılı bir şekilde yansıtan ve insanların manevi ihtiyaçlarına çare olabilecek değerde eserler veren Gazali hazretlerinin pek çok eseri medreselerde ders kitabı olarak okutulmuştur. Yüce şahsiyeti ve ilim konusundaki gayretleri ile bilinen İmam Gazali hazretlerinin eserleri incelendiğinde sayıca fazla olması dikkat çekmektedir. Hayatı boyunca elde ettiği bilgileri kayıt etmeye çalışan İmam Gazali hazretleri ilim yolculuğunu anlamlandırabilmek ve insanlara ışık tutan bir meşale olabilmek için eserler vermiştir.

 

İmam Gazali hazretlerinin en verimli dönemi Nizamiye Medreselerinde müderrislik yaptığı zamana rastlamıştır. Kelam, fıkıh, tefsir, ahlak, tasavvuf, mantık ve felsefe gibi ilimlerde oldukça donanımlı bir alim olan Gazali hazretleri bu ilimlere dair eserler vermiştir. Büyük bir alim olmasından dolayı sadece Müslüman araştırmacılar tarafından değil yabancı araştırmacılar tarafından da araştırma konusu olmuştur. Ayrıca İmam Gazali hazretlerinin eserleri yurt içerisinde ve yurt dışında pek çok üniversitede halen kaynak kitaplar arasında okutulduğu gibi fikirleri ile bugün dahi yaşatılmaya devam etmektedir.

1. Ta’lika 

İmam Gazali hazretleri Cürcan kentine giderek burada belirli bir süre eğitim görmüştür. Aldığı eğitimler sonrasında ise Ta’lika isimli bir kitap ele aldığı verilen bilgiler arasında bulunmaktadır. Tus şehrine dönüşte bu eserin eşkıyalar tarafından alındığı ve Gazali hazretlerine iade edilmediği tarihi kaynaklarda geçmektedir. Muhtevası ile ilgili çoğu araştırmacı tarafından bilgi verilmiyor olsa da bazı kaynaklarda kelam ilmine dair notlardan oluştuğu yazılmıştır.

2. El- Menhul Min Ta’likati’l- Usul

Gazali hazretleri tarafından kaleme alınan ilk eserlerden biridir. Nişabur’da eğitim aldığı sırada yazdığı bu eserde kelam ilmi ile ilgili konulara değinmiş ve kelamın diğer ilimler arasındaki yerine değinmiştir. Kelam ilminin temelleri ile ilgili bilgilerin verildiği bu eserde oldukça geniş bilgiler verilmiştir.

3. El- Veciz, El- Vasıt, El- Basıt

İmam Gazali tarafından hazırlanan El- Veciz ve El- Vasıt, Şafii fıkhı anlatmak üzere kaleme alınmış bir eserlerdir. El- Basıt isimli eseri de aynı şekilde Şafii fıkhına dair yazılan ve dönemin otoritesi sayılabilecek eserlerden biridir. Şafii mezhebine mensup olan pek çok Müslümanın faydalandığı bu eserler kendi dönemi içerisinde de pek çok alimin eserini geride bırakmış ve ilmihal şeklinde okutulmuştur. Beş kitaptan oluşan bu eserler halen Şafii mezhebine dair bilgi almak isteyenler için temel kaynaklar arasında bulunmaktadır. Şafii fıkhının muhtasarı niteliğinde olan El- Basıt halkın anlayacağı dilde olduğu gibi El- Veciz ise mantık ilmi ile desteklenmiş olmasından dolayı en kapsamlı mezhep eseri olmuştur.

4. Mişkatü’l- Envar

Nurlar Feneri anlamına gelen bu eser İmam Gazali hazretleri tarafından kaleme alınmış felsefe ve tasavvuf ağırlıklı bir eserdir. Nur Suresi 35. ayetten yola çıkarak yazdığı bu eserde nurun tek kaynağının Allah olduğunu öncelikle zahiri yani görünen hali ile anlatan Gazali hazretleri daha sonra bu nuru felsefi ve tasavvufi olarak da açıklamıştır. Gazali hazretleri nuru anlatırken aslında varlığı da anlatmıştır. Kitap oldukça ufak bir hacme sahip olmasına rağmen muhteva olarak geniş bilgiler sunar. Ayrıca sistematik olarak konuların işlenmesi de İmam Gazali hazretlerinden sonraki varlık düşüncesinin aynı sistematik ölçüde anlatılmasını sağlamış ve diğer alimlere ışık kaynağı olmuştur.

5. İhyaü Ulumu’d- Din

İhya olarak da telaffuz edilen İmam Gazali’nin bu eseri belki de en büyük çalışması olarak görülmektedir. İnsanların ihtiyacı olan pek çok konuyu tek bir kaynak içerisinde toplayan İmam Gazali hazretleri aslında bu eseri yazarken her ilme özel açıklamalar yapmış ve İslam dininin temellerini de sade bir dille ortaya koymuştur. İmam Gazali hazretleri İhyau Ulumu’d-Din isimli eserini yazdığı dönemde toplumda büyük çözülmeler meydana gelmiştir. İnsanlar ibadetlerini ihmal eder, alimler ise etrafındaki insanlar alim desin diye yaşar hale gelmiştir. Hemen her şeyin gösterişten ibaret olduğu bu dönemde İmam Gazali hazretleri ise toplumun davranışlarını düzeltmek, alimleri uyarmak amacıyla bu eseri yazmıştır.

 

İhya adından da anlaşılacağı gibi insanları uyarmak ve onları doğru olan yola çekmek amacıyla kaleme alınmıştır. İnsanlara vaaz veren kişilerin ve kendini alim kabul eden kişilerin halka doğru ve içi dolu bilgiler vermemesi üzerine kaleme alınan İhya, Gazali hazretlerinin inzivaya çekildiği dönemde yaşadığı iç buhranlar ve halkta gördüğü sorunlar üzerine ortaya çıkmıştır.

 

Dört ciltten oluşan İhya’nın her bir cildinin içerisinde on konuya değinilmiştir. İlk kitapta genellikle fıkıh ve akaid konuları işlenmiştir. Ancak fıkıh eserlerinden farklı olarak ibadetlerdeki huşuyu yakalamanın yolları, kalben Allah’a yönelebilme gibi konuları işlemesi bakımından da ilk İslam ibadet psikolojisi eseri olmuştur. İkinci ciltte aile hayatı, devlet ve toplumsal düzenin İslami temellere göre nasıl yaşanacağını sistematik bir şekilde anlatmıştır. Toplumdaki fertlerin sorumluluk alması gerektiği, toplumda bir düzen oluşturmak için adab-ı muaşerete uyulması gerektiği ile ilgili bilgilerin bulunduğu bu eser dünya hayatı ile birlikte ahiret hayatının da güzelleşeceğini anlatmıştır.

 

Üçüncü ciltte insanın manevi olarak kendisini terciye etmesi gerektiğine, cinsel arzularından arınarak ahlaki ve manevi yönüyle kendini geliştirmesi gerektiğine değinilmiştir. Tasavvufi olarak insanın nefis terbiyesini nasıl yapacağını anlatan bu ciltte insanın içerisinde bulunan kıskançlık, kin, nefret gibi duygulara da değinilmiş ve bu duyguların insana etkileri anlatılmıştır.

 

Son ciltte ise İmam Gazali hazretleri tasavvufun temellerine değinilmiş ve insanın sabır, havf ve reca, tevekkül, muhabbet, şükür, ölüm, tefekkür gibi konulara yönelmesi sağlanmıştır. İmani anlamda olgunluğa erişmeyi sağlayan bu son eser sayesinde insanlar tam anlamıyla ihya edilmiştir. İmam Gazali hazretleri kaleme aldığı son bölümde felsefe, tasavvuf ve diğer ilimlerin yanında ince fikirli olması ile tüm zamanların en önemli çıkarımlarını yapmış ve pek çok filozofun dahi değinmediği sanat ve ahenk konularına da değinerek Allah’ın varlığını açıklamıştır.

6. Makāsıdü’l-Felâsife

İmam Gazali’nin felsefeye yöneldiği bir dönemde yazdığı bu eser ilk olarak felsefi düşünceleri tenkit etmeye başlamak yerine felsefe hakkında açıklamalar yapmak üzerine hazırlanmıştır. Yani İmam Gazali hazretleri öncelikle felsefe alanında açıklamalar yapan filozofların açıklamalarına yer vermiş ve tutarsızlıkları ortaya koymayı hedeflemiştir. Bu yönüyle filozofları tenkitin ilk çalışması bu eser olmuştur.

7. Tehâfütü’l-Felâsife 

İmam Gazali hazretlerinin felsefeye yöneldiği bir dönemde kaleme aldığı bu eserde ise Makasıdu’l- Felasife’nin devamı olarak filozofların tutarsızlıklarına değinilmiştir. Hangi konularda tutarsız oldukları da tek tek açıklanmıştır. Aynı zamanda filozofların bütün düşüncelerinin bir küfür içerisinde olduğunu da dile getirmiştir.

8. Mihakkü’n-Nazar

Düşünmede Doğru Yöntem olarak da bilinen bu eser mantık alanında kaleme alınmıştır. İnsanın düşünme esnasında yaptığı hataları kaldırarak nasıl doğru düşünceye ulaşılacağına değinmiş ve her bir konuyu ustalıkla ve İslami görüşlerle açıklamıştır.

9. Mi’yârü’l-İlm

Gazali hazretlerinin mantığa dair ilk eseri olarak da bilinen Mi’yaru’l- İlm, Makasıdu’l- Felasife ve Tehafütü’l- Felasife gibi eserlerde yaptığı atıfların benzerlerini içermesi ile bilinir.

10. Mîzânü’l-Amel

Amellerin Ölçüsü ya da İlahi Saadet olarak da bilinen bu kitapta Gazali hazretleri Kur’an-ı Kerim’i anlamaya yönelmiş ve nasıl daha iyi anlaşılacağı konusu üzerinde durmuştur. Kur’an-ı anlamada kullanılacak olan yöntemlere de değinerek okuyucuya geniş bir bilgi vermiştir.

11. Fedâihü’l Bâtıniyye

Gazali tarafından Batıni düşünceye karşı tenkitlerin yer aldığı eserlerden en önemlisi budur. Toplum arasında yaygınlaşmaya başlayan Batıni düşünceler ile hesaplaşma yapıldığı bir eserdir.

12. el-İktisād fi’l-İ‘tikâd

İktisatta Doğru Yol olarak da günümüze tercüme edilen bu eserde İmam Gazali hazretleri kelamın önemine değinmiş ve kelam ile ilgilenmenin iman noktasında sorunları olan kişiler için elzem olduğunu açıklamıştır. Kelam ilmine yoğunlaşan bu eser okunması gereken imani esaslar içermektedir.

13. Esmau’l- Hüsna

İmam Gazali tarafından Esmau’l- Hüsna’nın ele alındığı bu eserde Allah’ın isimlerinin manasına değinilmiştir.

14. Cevâhirü’l-Kur’ân

Kur’an Mücevherleri olarak da tercüme edilen bu eser İmam Gazali tarafından ele alınmış en önemli çalışmalardan biri olarak görülmektedir. Allah’ı anlamada ve Allah’ı tam anlamıyla bilmede tevhid ayetlerini kullanan Gazali hazretleri bu ayetleri tefsir ederek Allah hakkında zihinleri uyandıracak bir eser hazırlamıştır.

15. el-Erbaîn fî Usûli’d-Dîn

Tasavvufa yöneldiği dönemde kaleme aldığı bu eserde Gazali hazretleri, tasavvufi ahlakı öne çıkaran açıklamalar yapmıştır.

16. Faysalü’t-Tefrika

İslam dünyasında sürekli olarak tartışılan tekfir meselesinde iman ve küfrün sınırlarını belirleyerek kimin tekfir edilecek noktada olduğunu ortaya koymak amacıyla yazılmış bir eserdir.

17. Kimyâ-yı Saâdet

İmam Gazali hazretlerinin en önemli eserlerinden biri olan Kimya-yı Saadet, Mutluluğun Kimyası anlamına gelmektedir. İhya gibi büyük ve hacimli bir eseri okuyamayanlar için hazırlanan bu eser insanın kendisini bilmesi ve Allah’ı tanıması üzerinde durmuştur. Kitabın ana teması mutluluğa ulaşmanın yolu Allah’ın rızasını kazanmaktan geçtiği üzerine olmuştur.

18. el-Kânûnü’l- Küllî fi’t-te’vîl

Kur’an-ı Kerim’in anlaşılması konusunda te’vil yapmanın önemine değinen Gazali hazretleri te’vilin nasıl yapılacağı ve hangi yönlerde te’vil yapılmayacağı ile ilgili bilgiler vermiştir. “Not: Te’vil Bir söz veya davranışa bilinen anlamından başka bir anlam verme, başka bir mânâ ile yorumlama demektir.”

 

19. el-Müstaşfâ

Gazali hazretleri bu eserinde daha önce kaleme aldığı pek çok esere atıfta bulunmuştur. Sadece bu yönüyle dahi önemli bir eser olan El- Müstaşfa, kelam ekollerine göre yazılmış fıkıh kitaplarının ilki olması ile bilinmektedir. Usul ve für’u konularına değinmesi ile sistematik bir eser olmuştur.

19. ed’Dürretü’l-Fâhire

Gazali tarafından ahiret hayatına ve ölüme dair açıklamaların bulunduğu bir eser olarak hazırlanmıştır. Ölüm öncesi hayat ve ölümden sonraki hayat olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır.

20. İlcâmü’l- Avâm an İlmi’l-Kelâm

Halk İçin Hakikatler şeklinde tercüme edilen bu kitabında İmam Gazali hazretleri halkın kelam ilmine dair bazı münakaşalardan uzak tutulması gerektiğine değinir. Avam denilen halk tabakasındaki herkesin kelami konular hakkında bir alim kadar anlayış gösteremeyeceği ve meseleleri farklı anlayacağı şeklinde açıklamalar yapılmıştır.

21. Minhâcü’l- Abidîn

Kulların ibadetlerini nasıl yapacaklarına dair kaleme alınmış bir çalışmadır. Abidlerin Yolu olarak da bilinen eserde kalbin nasıl ıslah edileceği ve şeytandan nasıl uzak durulacağı gibi konulara da değinilmiştir.

 

22. el-Hikme fî Mahlûkâtillâhi Azze ve Celle

Kelam ve marifetullah konusunda kaleme almış olduğu bir eserdir.

 

23. El-Munkiz Mine’d-Dalâl

Gazali hazretlerinin kısa ancak birçok konuda insanlara faydası dokunacak olan eserlerinden olan el- Munkız, İslami açıdan kendi dünyasındaki değişimleri açıklamıştır. Otobiyografik bir eser olmasının yanında İslam dünyasında cereyan eden pek çok fikir hareketini değerlendirerek İslam’da hangi fikirlerin doğru hangi fikirlerin tutarsız olduğunu ortaya koymuştur. Munkız isimli eserinde önceden kaleme aldığı pek çok esere atıfta bulunması ve verdiği bilgilerin halen geçerliliğini koruması nedeniyle bu eseri oldukça önemlidir.

 

24. Eyyühe’l- Veled

İmam Gazali tarafından yazılan bu eser Ey Oğul ismi ile tercüme edilmiştir. İman, ibadet ve itaat gibi çeşitli imani konular işlenmiş ve öğütler verilmiştir.

 

 25. er-Reddü’l-Cemîl li- İlâhiyyeti Îsâ bi- Şârihi’l-İncîl

Gazali hazretleri tarafından Hristiyanlık dini üzerine reddiyelerinden oluşan bu kitapta hangi konulardan dolayı Hristiyanlığın bozulduğunu ve neden İslam’a inanılması gerektiği konuları anlatılmıştır.

26. er-Risaletü’l- Ledünniye

Ledün Risalesi olarak da bilinen bu eser Allah’ın nasıl bulunacağı kelami açıdan görünmeyen bir aleme nasıl inanılacağı konularında yazılmıştır.

 

İmam Gazali hazretleri ile ilgili olarak pek çok kitap yazdığına dair rivayetler bulunmaktadır. Yerli ve yabancı araştırmacılar tarafından yapılan çalışmalarda da İmam Gazali hazretlerine rivayet edilen çeşitli kitaplar olduğu fark edilmiştir. Ancak yapılan araştırmalarda İmam Gazali’nin 40’tan fazla kitap kaleme aldığı elde edilen bilgiler arasında bulunmaktadır. Eserlerinde ise işlediği temel konular kelami ve tasavvufi olmuştur. İnsanların aklen ve kalben Allah’a inanması noktasında oldukça ince çıkarımlarda bulunmasından dolayı günümüzde dahi bu eserler geçerliliğini korumakta ve fazlaca kişi tarafından okunmaya devam etmektedir.

Cevap Yazabilmek İçin Giriş Yap Yada Ücretsiz Kayıt Ol