Editör

imam gazali’nin islami ilimler hakkındaki düşünceleri

26-05-2020 18:20:17

İmam Gazali’nin İslami İlimler Hakkındaki Düşünceleri

 

İmam Gazali hazretleri İslami ilimlerin hepsini alanında alim olan şahsiyetlerden öğrenmiş ve ilmi sadece öğrenmekle bırakmayarak bu ilimlere eklemeler de yapmıştır. Kendi dönemindeki eserleri okuyarak ve alimlerden dersler alarak İslami ilimlerde kendini geliştiren Gazali hazretleri, İslami ilimlerin dışına çıkarak felsefe ve dinler arası etkileşimlere de değinmiştir. İlmini aldığı her konuda eserler vererek edindiği bilgileri kendisinden sonraki nesillere aktardığı gibi bu ilimlerde önemli konuları İslam düşüncesine göre açıklamış ve mantık süzgecinden geçirerek pek çok konuda doğruyla yanlışın ayrımına varmıştır. Devrinin en büyük alimlerinden olmanın yanında toplumu düşünceleri ve İslam’ın gerçekleri ile ihya etmeye çalışmıştır.

1. Ahlak

Gazali hazretlerinin kendini geliştirdiği alanların başında ahlak gelmektedir. Ahlak ile ilgili olarak aldığı ilmi yansıttığı en önemli eseri olan İhya’u Ulumu’d- Din’de insanların ahlaki sorunlarına değinerek önemli bilgiler vermiştir. Toplumdaki ahlaki çıkmazları görerek bu çıkmazları ortadan kaldırmaya yönelik ahlaki öğütler de veren Gazali hazretleri İslam’ın güzel ahlaktan ayrı olarak düşünülemeyeceğini söylemiştir.

 

Gazali hazretleri hemen hemen bütün eserlerinde ahlakı işlemiş olduğu ilimle bağdaştırarak örnekler vermiştir. Mantık konularını anlattığı eserlerden felsefe konularını anlattığı eserlere varıncaya kadar hemen her ilimde ahlak konularını incelemiştir. Ahlak konularını anlatırken İmam Gazali hazretleri ahlakı sadece literatürdeki hali ile anlatmamış pratik hayattaki haline de değinmiştir.

 

 Kur’an ve sünnet kapsamında ahlaki konuları işlerken ahlakın nasıl yaşanması gerektiğini de anlatmıştır. Güzel ahlak olmadan İslam’ın olmayacağını, İslam’ın da güzel ahlaksız olmayacağını dile getiren İmam Gazali hazretleri tasavvufi bilgilerle güzel ahlakı tamamlamaya çalışmıştır.

 

Ahlak sahibi olmak için insanın mutlaka ‘’marifetullah’’ ve ‘’mehafetullah’’ bilgisine sahip olması gerekir. Yani insanın Allah rızası için yaşaması ve Allah’ı rızasının nelerde olduğunu bilmesi onun ahlaklı bir şekilde yaşamasına öncü olacaktır. Gazali hazretleri insan ilahi alem ile dünya alemi arasında dengeyi kurmayı başardığında ve Allah’ın ahlaklı olmak konusundaki emirlerini dinlediğinde her iki dünyada da huzuru bulacağını söylemiştir.

 

2. Tasavvuf

İslam ilimleri arasında tasavvuf konusunda derin bir deniz olan İmam Gazali hazretleri hayatının son zamanlarını sadece tasavvufa yönelerek geçirmiştir. Tasavvuf konusunda elde edilen bilgilerin akıl ile elde edilen bilgilerden daha kesin gerçekliğe sahip olduğunu söyleyen İmam Gazali hazretleri diğer ilimleri öğrenmeden tasavvufa geçilemeyeceğini söylemiştir. Fıkıh, ahlak, kelam gibi konularda ilim sahibi olmayan bir kişinin tasavvufa yönelmesi halinde hatalara düşebileceğini açıklayan İmam Gazali hazretleri toplumdaki riyakarlığı gördükten sonra tasavvufi bir hayata yönelmiştir. Sürekli olayları sorguladığı ve bilgiye ulaşma konusunda hangi kaynağın esas alınacağını araştırdığı bir dönemde tasavvufa yönelen Gazali hazretleri görebilmek için göz ne ise bilgi edinmek için de aklın o anlama geldiğini açıklamıştır. Tasavvuftaki keşf, ilham gibi yollarla edinilen bilgilerin yakini olduğu yani asıl bilgi olduğu görüşünde olan Gazali hazretleri her davranışta insanın Allah’ın rızasını gözetmesi gerektiğini vurgular. Allah rızasının gözetilmediği davranışları olan bir kişinin tasavvuf erbabı olmayacağını söyleyen Gazali, tasavvuftaki her davranışın da Allah rızası için yapılacağını bilmesi gerektiğini söyler.

 

İnsanın nefsini önce temizlemesi gerektiğini söyleyen Gazali hazretleri daha sonra ise insanın tamamen kalbini Allah’a yönlendirmesini söylemiştir. Tasavvuf anlayışında Ehli Sünnet düşüncesini savunan Gazali hazretleri Batıniyye ve İcabiyye gibi farklı tasavvufi düşünceleri bir kenara bırakarak tasavvufta doğru olan yolun Kur’an ve sünnete uygunluk olduğunu söylemiştir. İnsanın öncelikle masivadan yani dünyalıktan uzaklaşması gerektiğini de el- Munkiz isimli eserinde dile getiren Gazali hazretleri daha sonra muhabbetullaha ulaşmalı yani Allah ile yakınlık kurmalıdır der.

 

3. Mantık

Dini bilgileri anlamda ve anlamlandırmada sistematik bir düzen isteyen Gazali hazretleri bu düzeni mantık ile sağlamıştır. Aklı hatalardan temizleme yolu olan mantık sayesinde pek çok dini konuyu açıklığa kavuşturduğu gibi mantık ilmini de baştan sona eserlerinde anlatmıştır. Mantıksız ilim olmayacağını savunan İmam Gazali, kendisinden önceki alimlerin mantık ilmini dikkate almamalarını da eleştirmiştir. Hatta mantık ilmi ile ilgili olarak mantık ilmi bilmeyenin bilgisine ve ilmine güvenmem demiştir. Mantık ilmini kullanarak döneminde ortaya çıkan Batınilik düşüncesine karşı çıkan İmam Gazali hazretleri, mantık ilminin de gücü sayesinde oldukça etkili cevaplar verebilmiştir.

 

4. Kelam

İmam Gazali hazretlerinin ilim aldığı alanların başında kelam ilmi gelmektedir. Sağlam bir kelam bilgisine sahip olan Gazali hazretleri Ehli Sünnet çizgisinden ayrılmamıştır. Tevhid anlayışının öne çıkarılması için çalışan Gazali hazretleri kelam ilminin en parlak dönemlerinden birinde yetişmiş ve döneminin bütün alimlerinin düşüncelerini okuma fırsatı bulmuştur. Kelam ilmi ile ilgili eserler verirken daha önce dağınık halde olan kelam bilgileri sistematik hale getirerek her birini toparlamış ve kelam ilmine büyük bir hizmet sunmuştur.

 

Kelam ilmini hac yolunun güvenliğini sağlayan askerlere benzetmiş ve Allah yolunda ilerleyecek olan bir Müslüman için kelam ilminin koruyucu bir ilim olduğunu ortaya koymuştur. Mütekaddimun alimlere karşı bazı konularda muhalefet ettiği söylense de İmam Gazali mütekaddimun döneminin içerisinde de pek çok alimin birbiri ile muhalefet içerisinde olduğunu ancak hiçbirinin düşüncelerinden dolayı tekfir edilemeyeceğini söylemiştir. Kelam ilmi konusundaki düşüncelerini kitap haline getiren İmam Gazali hazretleri kelam ilminin havas için öğrenilmesi gereken bir ilim olduğu görüşündedir. Ancak avamın bu ilmi öğrenirken yüzeysel bilgiler üzerinden ilerlemesini ve derinlemesine bu ilmi öğrenmelerinin akıllarının karışmasına neden olacağını söylemiştir.

 

5. Fıkıh

Gazali hazretleri fıkıh konusunda içtihadi görüşlerin azaldığı ve yeni sorunların ortaya çıkarak fıkıh tarafından yeni kuralların oluşturulması gereği duyduğu bir dönemde yaşamıştır. Bu dönemde fıkıh sorunlarına çözümler aranmadığı gibi geleneksel düşünceye bağlı olarak usulü fıkıh konularına yoğunlaşılmıştır. Şafii fıkhı üzerine eserler kaleme alan Gazali hazretleri fıkhı dini ilimler içerisinde cüz’i yani kulun kendisinin seçerek yöneleceği bir ilim olarak görmüştür.

 

Fıkhi sorunlara yaklaşımı ve insanların fıkhi meselelerde gösterişe gitmesine karşı çeşitli eserler veren Gazali hazretleri sadece Allah rızası için Allah’a yönelmek gerektiğini söylemiştir. Özellikle dini kullanarak insanlardan faydalanan kişilere ve halkın gerçek bilgiler yerine yalan yanlış bilgilerle donatılmasına karşın fıkıh alanında faydalı eserler vermiştir.

 

Fıkıh ve fıkıh usulünü farklı olarak ve sistematik bir şekilde ele alan Gazali hazretleri bu ilimleri birbirinden ayırmanın mümkün olmadığını söylemiştir. Fıkıh usulünün ağacın kökleri olduğunu fıkhın ise ağacın dalları olduğunu söyleyerek bu ilimler arasındaki bağlantıyı açıklamıştır.

 

6. Arapça 

İmam Gazali hazretleri dini ilimleri anlama konusunda geniş bir dil bilgisine sahip olmanın ne kadar gerekli olduğunu bilerek ilim yolculuğunda Arapça eğitimlerine özen göstermiştir. Özellikle Kur’an-ı anlama ve te’vil etme konusunda Arapçadan faydalanmak gerektiği düşüncesine sahip olan Gazali hazretleri ayetleri sadece zahiri ve batıni anlamlarına göre değil Arapça dil bilgisi kurallarına göre de açıklamıştır.

7. Tefsir ve Kur’an

Kur’an-ı Kerim’i anlama ve yaşama konusunda büyük bir hassasiyete sahip olan İmam Gazali hazretleri Kur’an-ı Kerim’deki ayetleri fıkhi, tasavvufi, kelami gibi çeşitli ilimlere göre sınıflandırarak tefsir etmiştir. Kur’an-ı Kerim’de yer alan tevhid ayetlerinin tefsiri üzerinden Allah’ın varlığını açıklamış ve eserlerinin her birinde ayetlerden faydalanmıştır. Özellikle fıkhi konularda ve kelami konularda Kur’an ayetlerinin tefsirine sıkça yer vermiş olan İmam Gazali hazretleri Kur’an’ın anlaşılması konusunda te’vile de büyük önem vermiştir.

 

Te’vil yapmanın Kur’an-ı anlama konusunda büyük öneme sahip olduğuna değinen İmam Gazali hazretleri aynı zamanda te’vilin nasıl yapılacağını da anlatmıştır. Te’vil yaparken hangi hatalardan uzak durulması ve hangi konulara değinilmemesi gerektiğine de yer veren Gazali hazretleri te’vil konusunu sistematik bir şekilde anlatmıştır.

 

8. Felsefe

Şüpheye düştüğü ve bilgilerin kaynağını araştırdığı bir dönemde felsefe ile tanışan İmam Gazali hazretleri bu ilimle ilgili pek çok eseri okuyarak bilgi sahibi olmuştur. Felsefenin incelediği konuları ve bu ilmin içerisinde verilen cevapları da inceleyen Gazali hazretleri, öncelikle felsefenin ne olduğunu anlatan eserler vermiştir. Felsefe ile ilgili bilgiler verdikten sonra filozofların verdiği cevaplara yönelen Gazali hazretleri filozofların ve felsefenin kendi içerisindeki tutarsızlıkları göstererek tenkitlerde bulunmuştur.

 

Felsefi bilgi edinmede sadece aklı ve duyularla edinilen bilgileri önde tuttuğunu düşünerek bu konuda da çeşitli açıklamalar yapmıştır. Bilgiye ulaşmada felsefenin sunduğu açıklamaların yetersizliğini görerek bu konuda tasavvufu çıkış kapısı olarak göstermiştir. Tasavvuftaki keşf ve ilham yolu ile elde edilen bilgilerin felsefedeki bilgi edinme yollarından daha kesin sonuçlar verdiğini söylemiştir.

 

Gazali hazretleri Batınilik düşüncesine karşı da eserler kaleme almış ve bu düşüncelerin yanlış olduğunu ilmi bir şekilde gözler önüne sermiştir. Hristiyanlık ile ilgili olarak da eserler yazan Gazali hazretleri bu dine mensup olanların aslında büyük bir hata yaptıklarını ve dini noktada tahrif edilmiş bir dine inandıklarını, bu yüzden de küfür işlediklerini söylemiştir. Kendini ilme adayan İmam Gazali hazretleri İslam düşünce dünyasına büyük eserler kazandırarak kendisinden yıllar sonra dahi istifade edilecek çalışmalar bırakmıştır.

Cevap Yazabilmek İçin Giriş Yap Yada Ücretsiz Kayıt Ol